Qarabağ yenidən qurulur… Bəs “Əngəlsiz Qarabağ” haradadır?

Milyardlarla manatlıq tarixi yenidənqurma prosesində universal dizayn və əlçatanlıq niyə əsas prioritetlərdən biri olmalıdır?

BAKI – Xeberciniz.biz

2020-ci ildə Vətən müharibəsinin başa çatmasından sonra Azərbaycan qarşısında misilsiz bir tarixi fürsət yarandı. İşğaldan azad edilmiş şəhər və kəndlər təkcə bərpa olunmur, faktiki olaraq yenidən layihələndirilir. Yeni yollar çəkilir, yaşayış məhəllələri salınır, məktəblər, xəstəxanalar, inzibati binalar, parklar və digər ictimai məkanlar inşa edilir.

Bu quruculuq işləri ölkənin son onilliklərdə həyata keçirdiyi ən böyük inkişaf layihələrindən biridir.

Lakin belə tarixi bir mərhələdə vacib bir sual da cavab gözləyir:

Qarabağ gələcəyin şəhərləri kimi qurulursa, bu şəhərlər hər kəs üçün əlçatan olacaqmı?

Tarixi fürsət – tarixi məsuliyyət

Yeni şəhər tikmək köhnə şəhəri yenidən qurmaqdan fərqlidir.

Çünki bu dəfə keçmiş səhvləri təkrarlamamaq imkanı var.

Əlilliyi olan şəxslər, müharibə veteranları, yaşlı insanlar, uşaq arabası ilə hərəkət edən valideynlər və müvəqqəti hərəkət məhdudiyyəti yaşayan insanlar üçün maneəsiz şəhər mühiti yaratmaq sonradan əlavə olunan element deyil. Bu, layihələndirmənin ilk günündən nəzərə alınmalı olan əsas prinsiplərdən biridir.

Məhz buna görə son illərdə müxtəlif dövlət qurumlarına ünvanlanan müraciətlərdə Qarabağın universal dizayn prinsipləri əsasında formalaşdırılması təklif edilmişdi. Məqsəd sadə idi: gələcəyin şəhərlərində bu gün başqa bölgələrdə rast gəlinən əlçatanlıq problemləri təkrarlanmasın.

İctimai gözləntilər niyə yüksəkdir?

2026-cı ilə qədər Qarabağda çoxsaylı yaşayış məntəqələri və infrastruktur layihələri istifadəyə verilib və ya tikintisi davam edir. İctimaiyyətə təqdim olunan görüntülər, rəsmi məlumatlar və açıq mənbələrdə yayımlanan materiallar fonunda bəzi vətəndaşlar bir sual səsləndirirlər:

Universal dizayn prinsipləri bu layihələrdə hansı səviyyədə tətbiq olunur?

Bu sual görülən işlərin əhəmiyyətini azaltmaq üçün deyil.

Əksinə, görülən işlərin uzunmüddətli keyfiyyətini və hər kəs üçün əlçatan olmasını təmin etmək məqsədi daşıyır.

Əlçatan şəhər yalnız əlilliyi olan şəxslər üçün deyil

Bəzən cəmiyyətdə belə bir yanlış təsəvvür formalaşır ki, əlçatanlıq yalnız əlilliyi olan şəxslərin ehtiyacıdır. Halbuki müasir şəhərsalma yanaşması bunun tam əksini göstərir.

Universal dizayn elə bir mühit yaratmağı hədəfləyir ki, hər bir insan — yaşından, sağlamlıq vəziyyətindən və fiziki imkanlarından asılı olmayaraq — şəhər məkanlarından təhlükəsiz, rahat və müstəqil istifadə edə bilsin.

Sıfır bordürlü səkilər, rahat piyada keçidləri, əlçatan avtobus dayanacaqları, təhlükəsiz parklar və intuitiv şəhər mühiti yaşlı insanlar, uşaqlı ailələr, müharibə veteranları, turistlər və ümumilikdə bütün şəhər sakinləri üçün üstünlük yaradır.

İnsan yönümlü şəhər anlayışı məhz buna əsaslanır: şəhər insanın imkanlarına uyğunlaşmalıdır, insan şəhərin maneələrinə yox.

Ən sərfəli həll – əvvəlcədən düzgün planlaşdırmaqdır

Şəhərsalma sahəsində qəbul olunmuş yanaşmalara görə, əlçatanlıq elementlərinin layihələndirmə mərhələsində nəzərə alınması sonradan yenidənqurma aparmaqdan daha səmərəlidir.

Əgər hərəkət məhdudiyyəti olan insanlar üçün maneələr tikinti başa çatdıqdan sonra aradan qaldırılmağa çalışılırsa, bu həm əlavə maliyyə, həm də əlavə vaxt tələb edir.

Halbuki həmin həllərin böyük hissəsi layihənin başlanğıcında nəzərə alınarsa, həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan daha səmərəli nəticə əldə etmək mümkündür.

Qarabağ nümunə ola bilər

Qarabağın yenidən qurulması Azərbaycanın gələcək şəhərsalma siyasəti üçün də nümunə yarada bilər.

Əgər bu gün burada universal dizayn prinsipləri ardıcıl şəkildə tətbiq olunarsa, gələcəkdə ölkənin digər şəhərlərində də eyni yanaşmanın genişlənməsi üçün güclü presedent formalaşar.

Bu isə təkcə memarlıq məsələsi deyil.

Bu, insan hüquqlarına hörmətin, sosial ədalətin, müasir idarəetmənin və dayanıqlı inkişafın göstəricisidir.

Konstruktiv təklif

Mövzunun daha səmərəli inkişafı üçün aşağıdakı addımların nəzərdən keçirilməsi faydalı ola bilər:

• yeni layihələrin əlçatanlıq baxımından müstəqil ekspertiza ilə qiymətləndirilməsi;
• universal dizayn üzrə ixtisaslaşmış mütəxəssislərin layihələrə cəlb edilməsi;
• əlilliyi olan şəxslərin təşkilatları ilə müntəzəm ictimai məsləhətləşmələrin keçirilməsi;
• istifadəyə verilən obyektlər üzrə əlçatanlıq auditlərinin aparılması və nəticələrinin ictimaiyyət üçün açıqlanması.

Nəticə

Qarabağ təkcə yenidən tikilən şəhərlər məkanı deyil.

Qarabağ Azərbaycanın gələcəyə baxışının simvoludur.

Bu gün verilən memarlıq və şəhərsalma qərarları onilliklər boyu həmin şəhərlərdə yaşayacaq insanların gündəlik həyatına təsir edəcək.

Məhz buna görə “Əngəlsiz Qarabağ” ideyasına təkcə sosial məsələ kimi deyil, dövlət quruculuğunun, müasir şəhərsalmanın və insan yönümlü inkişafın ayrılmaz hissəsi kimi yanaşmaq vacibdir.

Əlçatan şəhər yalnız əlilliyi olan şəxslər üçün deyil.

Əlçatan şəhər hər kəs üçün daha rahat, daha təhlükəsiz və daha ədalətli şəhərdir.

Bəlkə də Qarabağın ən böyük üstünlüyü məhz budur: o, keçmişin səhvlərini təkrarlamadan, gələcəyin şəhəri olmaq şansına malikdir.

Sizin fikriniz bizim üçün önəmlidir. Qarabağda əlçatan şəhər mühiti ilə bağlı təkliflərinizi redaksiyamıza göndərin. Ən əsaslandırılmış təkliflər növbəti yazılarda dərc ediləcək və ümumiləşdirilərək aidiyyəti dövlət qurumlarına təqdim olunacaq.